De moeder van Kristof Bilsen: een ontroerende documentaire over liefde, verlies en opoffering

Kristof Bilsen mediteert over verschillende vormen van zorg in zijn ontroerende documentaire Mother.

De documentaire werd vertoond op International Film Festival Rotterdam. (Bron: IFFR Videoplatform)

Kan zorgzaamheid, een zeer intieme daad, door vreemden worden gedaan of kunnen we alleen zorgen voor degenen die ooit voor ons hebben gezorgd? Is fysieke nabijheid noodzakelijk of kan meekijken op afstand ook kwalificeren als een legitieme vorm van zorg? Kristof Bilsen gaat niet in op deze vragen, maar mediteert erover in zijn diep ontroerende documentaire Moeder. Meestal verteld door Pomm, een verzorger in een tehuis in Thailand, vindt het grotendeels plaats in Baan Kamlangchay, waar westerlingen die lijden aan Alzheimer 24 uur per dag worden verzorgd door een groep lokale bewoners. Onbewogen door herinnering, moeten ze eraan herinnerd worden dat ze herinnerd worden.

De documentaire begint met Pomm die op de gerimpelde handen drukt van Elizabeth, een oudere vrouw die geen zin meer aan elkaar kan rijgen. Ze kijkt afwezig om zich heen maar wordt beloond met een glimlach. De verzorger vertelt verder hoe ze zich, wanneer ze boos is, aan Elizabeth ontlast. Laatstgenoemde luistert van haar kant meelevend en vergeet het later, alsof het op commando is. In tegenstelling tot wat het lijkt, is dit een vreemd symbiotische relatie. De blik verschuift dan naar Zwitserland, waar een andere vrouw, Maya, door haar man en dochters wordt voorbereid om naar Thailand te komen. De 57-jarige vrouw verliest haar geheugen en haar man besluit dat er bij Baan Kamlangchay beter voor haar kan worden gezorgd.

Het uitgangspunt dient als een overtuigend commentaar op de grote economische ongelijkheid tussen het Oosten en het Westen, een klassiek scenario van meer bevoorrechte huishoudens die anderen van hun voorkeur kiezen om hun verantwoordelijkheden te vervullen. Het illustreert behendig hoe in de wereld waarin we leven, zorgen en verzorgd worden niet langer welwillende activiteiten zijn. Sommigen zijn verplicht om te zorgen en slechts enkelen kunnen zich de luxe veroorloven om verzorgd te worden. Maar de intieme documentatie van Bilsen zorgt ervoor dat: Moeder is tegelijkertijd ook een aandoenlijke ode aan lijden, onzelfzuchtige liefde en vooral verlies. Dit wordt bereikt door gebeurtenissen zich grotendeels vanuit het perspectief van Pomm te laten ontvouwen.

De in België geboren regisseur had haar ontmoet toen hij in een soortgelijke persoonlijke beroering was gestrand: zijn moeder leed aan dementie en hij zocht een plek waar hij adequaat voor haar kon zorgen. Pomm zorgde toen voor Elizabeth en, zoals hij later hoorde, bleef weg van haar kinderen en vocht hard om die band te behouden. Een van hen bleef bij haar vervreemde echtgenoot, en de andere twee bij haar moeder. Door de afstand raakten ze steeds meer van haar verwijderd naarmate de tijd de puntige kanten van haar afwezigheid afstompt en ze niet langer pijn deed zoals ze stiekem had gehoopt. In een hartverscheurende scène gaat ze bij hen op bezoek en vraagt ​​haar dochter om haar te deblokkeren zodat ze een bericht kan sturen. Pomm belichaamde toen de merkwaardige tweedeling van een verzorger die, terwijl ze banden smeedde met vreemden, tegelijkertijd getuige was van het verbreken van haar eigen persoonlijke relaties. Via haar onderzoekt de documentaire de ontberingen en onbaatzuchtigheid van een verzorger, maar ook de ellende van degenen die gedwongen worden te vertrekken. Vanuit haar lens gezien, lijkt het verlaten van iemand niet langer een verlating - zoals het algemeen wordt gezien - maar wordt het een daad van opoffering.

En dit is waar de documentaire van Bilsen het meest de moeite waard is. Deze erkenning weerhoudt iemand ervan degenen te veroordelen die hun ouders in zulke huizen stoppen en in plaats daarvan smeken om te kijken naar de neerslachtigheid die ze ondergaan om dat te doen. Haar gedwongen scheiding van haar kinderen en het daaruit voortvloeiende verlangen weerspiegelen de manier waarop sommigen worden gedwongen hetzelfde te doen met hun ouders. De benarde situatie is vergelijkbaar, zo niet hetzelfde, en de analogie wordt het meest benadrukt wanneer ze haar jongste dochter videobelt en vraagt ​​met een onverholen hulpeloosheidnog wat te praten. Later doet Maya's man hetzelfde en herhaalt hij haar naam op een bekende toon, zodat ze hem een ​​keer zou aankijken alsof het haar iets kon schelen. De documentaire hier blijft niet langer in beslag genomen door de ziekte, maar lokaliseert en erkent een vaak genegeerde wanhoop: vergeten te worden is net zo pijnlijk als vergeten. De meest humane regels worden geuit door Pomm terwijl ze nadenkt over de indirecte noodzaak van bepaalde scheidingen en opkomt voor degenen die zijn vertrokken en degenen die zijn achtergelaten. Niemand dwingt ons afscheid te nemen, maar de noodzaak dwingt ons om de beslissing te nemen.

Bilsen zet de extreme opofferingen die zelfverloochening met zich meebrengt op de voorgrond, valideert op afstand overzien als een vorm van zorg en benadrukt hoe onvoorwaardelijke zorg sterk lijkt op de principes van het moederschap. Dit blijkt uit de manier waarop Pomm degenen voor wie ze moest zorgen identificeerde als haar moeder (ze noemde Elizabeth 'moeder') of voor hen zorgde zoals ze hoopte dat haar kinderen ooit zouden doen - ik denk aan mezelf als ik op een dag zo, wat zal ik doen? Wie zorgt er voor mij? Zullen mijn kinderen het doen? Zullen ze van me houden? ‘Moeder’ wordt hier een metafoor voor verlangen, compassie en empathie. Alleen dat zou zo'n onbaatzuchtigheid kunnen rechtvaardigen.

(De documentaire werd vertoond op International Film Festival Rotterdam)